Қант зауыттары тоқтап, қызылша өнімі егістіктерде шіріп кетеді

Фото көзі: ElDala.kz

Биржалық сауданың жаңа ережелері отандық қант саласына үлкен қауіп төндіреді. Бұл туралы Қазақстан Қант, тамақ және қайта өңдеу өнеркәсібі қауымдастығы мемлекет басшысы мен премьер-министрге ашық үндеуінде мәлімдеді.

«ҚР Сауда және интеграция министрлігі (СИМ) бастамашылық еткен биржалық сауданың жаңа ережелері өндірістің жақын арада құлдырауына алып келеді. Қант зауыттары тоқтап, қызылша өнімі биржалық сауданың жаңа ережелеріне байланысты егістіктерде шіріп кетеді. Бұл кімге тиімді?

Мемлекет басшысы импортты алмастыру және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша міндеттер қойғанымен, бейінді ведомство — ҚР СИМ — сала қатысушылары экономика мен ауыл шаруашылығының нақты секторына қарсы әдейі диверсия ретінде қарастыратын «Биржалық сауда ережелеріне» (75-1-тармақ) өзгерістер енгізуге бастамашылық жасады.

Мәселенің мәні:

СИМ барлық өндірушілерді «клирингтік тұзаққа» мәжбүрлеп кіргізуге тырысады. Шенеуніктер зауыттардың барлық есептеулерін делдал — клирингтік орталықтардың шоттары арқылы жүргізуді талап етеді. Бұл шикізат сатып алуға, газ төлеуге, жалақы төлеуге және фермерлерді қаржыландыруға қажетті зауыттардың айналым қаражаты тауар жеткізілгенге дейін үшінші тұлғалардың шоттарында болатынын білдіреді.

Біз ашық мәлімдейміз:

1. Бұл айналым қаражатын негізсіз алу тетігі

Қазақстанның қант зауыттарында қант тұтынушылармен клирингтік компаниялар түріндегі делдалдарсыз өзара іс-қимылдың жақсы тәжірибесі қалыптасты. Тәртіпті сала үшін міндетті клирингті енгізу нарықты қорғау емес, биржалармен үлестес қаржы делдалдары үшін жасанды «кіріс тауашасын» құру болып табылады. СИМ іс жүзінде елдің стратегиялық саласы мен ұлттық азық-түлік қауіпсіздігіне зиян келтіретін жеке клирингтік құрылымдардың мүдделерін қолдайды.

2. 2026 жылғы егіс науқанына кедергі келтіру және шикізат қорын бұзу қаупі

Бұл тармақ ең маңызды болып табылады. Бүгінгі таңда қант зауыттары отандық қызылша өсірушілер үшін қаржылық донор болып табылады. Біз тұқымдарды сатып аламыз және оларды фермерлерге болашақ егін үшін несиеге береміз. Көбінесе біз сатып алушылармен келісеміз және бағаны белгілеу арқылы төлем жасаймыз, қантты болашақ кезеңге жөнелтуді ұйымдастырамыз, кейде бұл сатып алушыларға да пайдалы, олар сатып алынған қантты біздің қоймаларда сақтайды.

«Клирингтік тесікке» ақшаны қатыру бұл тізбекті бұзады. Зауыттарда фермерлерді уақтылы қаржыландыру үшін ресурстар қалмайды.

Нәтижесі: 2026 жылғы егіс маусымы бұзылады. Күзде қант қызылшасынан өнім ала алмаймыз. Зауыттар іске қосылмайды, себебі шикізат болмайды. Бұл ел жылдар бойы қалпына келтірген шикізат қорының толығымен жойылуы. Қазақстан қант саласындағы азық-түлік егемендігін біржола жоғалтып, импортқа толық, жүз пайыз тәуелді болады.

3. Қаржылық тұншықтыру

Қант өндірісі — капиталды қажет ететін процесс. Клиринг арқылы өтімділікті алу (ақшаны қатыру) кәсіпорындардың шаруашылық қызметін тоқтатады. Бізге клирингтік орталықтарды өз ақшасымен «асырау» үшін өндірісті тоқтату немесе жоғары пайызбен несие алу таңдауы ұсынылады. Бұл экономикалық абсурд!

4. Диалогтың иммитациясы

Біздің үзілді-кесілді қарсылықтарымызға жауап ретінде СИМ ережелердің «жаңа» редакциясын ұсынды, ол ескісінен тек сөздердің қайта құрылуымен ғана ерекшеленеді. Мәні өзгеріссіз қалды: зауыттар тікелей есеп айырысу құқығынан айырылады. Бұл кәсіпкерлердің мүдделерін ашық түрде елемеу және сындарлы диалог пен «тыңдаушы мемлекетті» имитациялау.

СИМ шешімінің салдары:

Егер бұл түзетулер қабылданса, Қауымдастық қант нарығында тұрақтылықты сақтау жауапкершілігін өз мойнына алмайды. Елді күтіп тұр:

- Егіннің құлдырауы және өндірістің тоқтауы: фермерлер егін егуге ақшасыз, зауыттар 2026 жылдың күзінде қызылшасыз қалады. Өндіріс тоқтайды.

- Бағаның өсуі: клирингтік орталықтарға қызмет көрсету және несие алу үшін барлық шығындар қарапайым тұтынушылардың мойнына түседі. Қант «алтын» болады.

- Әлеуметтік жарылыс: мыңдаған сала қызметкерлері (зауыттарда да, егістіктерде де) жұмыстан босату қаупіне ұшырайды.

Біз Сауда және интеграция министрлігінен 75-1-тармақтағы өлтіруші түзетуді дереу алып тастауды талап етеміз. Биржалық лоббистердің пайдасына елдің азық-түлік қауіпсіздігімен тәжірибе жасауды тоқтатыңыз!

Біз премьер-министр мен Президент Әкімшілігінен жағдайға шұғыл араласуды және агроөнеркәсіптік кешендегі биржалық лоббистердің пайдасына жасалған апаттың алдын алуды сұраймыз».

Қауымдастық мүшелерінің атынан:

Айжан Науырзғалиева, Қазақстан Қант, тамақ және қайта өңдеу өнеркәсібі қауымдастығының президенті